Таван толгойн дурсгалт газар

Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын нутагт XIII-XIY  зууны үед хамаарах Таван толгойн цогцолбор гэх булш оруулгын дурсгал бий. Энэхүү Таван толгойн цогцолбор дурсгал нь Монголын дундад эртний түүхийн судалгаанд чухал байр суурьтай. Анх 2004 онд МУИС-ийн профессор Д.Наваан, 2005, 2007 онуудад МУИС-ийн судлаачид жирийн иргэдийн 5, язгууртны 9 булшийг малтаж, 2010 онд ШУА-ийн Ц.Төрбатын ахалсан судлаачид Их Монгол Улсын үед хамаарах морь бүхий 3 оршуулгыг малтан судалжээ.  

Д.Навааны малтлагаар олон арван үнэт эд өлгийн зүйлсийг илрүүлсэн.

  • Нэгдүгээр булшнаас алтан шармал чимэгтэй торгон тохоштой эмээл бүхий морь дагалдуулсан, нас ахимаг эмэгтэй хүний оршуулга илэрч, оюу чимэгтэй алтан зүүлт, мөнгөн бугуйвч, Боржигон овгийн алтан ургийн цагаан шонхор шувууны дүрсийг нууцалж сийлсэн, шигтгээтэй хос алтан бөгж олсон.
  • Хоёрдугаар булшнаас морь дагалдуулсан эрэгтэй хүний оршуулга илэрч, чулуун шигтгээтэй алтан соновтор (дуулганы оройн чимэглэл) олсон.
  • Тавдугаар булшнаас мөн адил морь дагалдуулсан эмэгтэй хүний шарил гарч, луу товойлгосон алт шармал эмээлийн чимэглэл, 5х5.6х0.5см хэмжээтэй, галын дөл мэт угалзарсан хэлбэртэй, нарийн алтан утсаар ургамал цэцгийн хэлбэр гаргаж зай завсаргүй сүлжин чимэглэсэн үнэт чулуун шигтгээтэй богтаг малгайн алтан чимэглэл, сувднууд, хос сүүжин ээмэг, энгэсэгний алтан сав, мөнгөн зүүлт, алтан очир, хаш чулуун онго, ланз үсэгтэй цагаан хүрэл толь, мөнгөн аяга, мөнгөн савны хагархай, үр тарианы үлдэгдэл зэргийг илрүүлжээ.
  • Арван нэгдүгээр булшнаас морь дагалдуулсан эрэгтэй хүний шарил илэрч, торгон малгай, уулын болор чулуун тоногтой бүс олджээ.

 

Ц.Төрбатын малтлагаар, Их Монгол Улс, Юань гүрний үед холбогдох дурсгалуудыг олсон боловч эрт цагт тоногдож эвдэрсэн байжээ.

  • Тавин долдугаар булшны оршуулга огт хөндөгдөөгүй байсан ба гуулин ялтсаар хөөмөлдөж алтаар шарж хийсэн, дөрвөн дэлбээтэй суурин дээр жижгэвтэр 6 дэлбээт бадам цэцгийг дүрсэлж тана мэт чулуу суулгасан малгайн дог, духавч, хоромсог ба сумнууд, төмөр илд, төмөр жадны гилбэр, суран бүс, эвхдэг аяны сандал, төмөр гархин хуяг зэргийг олжээ.
  • Тавин есдүгээр булшнаас бичээс бүхий ясан тамга, исэр сандал, төмөр илд, хоромсогны ясан чимэглэлүүд, төмөр дөрөө, эмээлийн үйсэн хавтас зэргийг илрүүлжээ.

Энэхүү Таван толгойн цогцолбор дурсгалын морьтой оршуулгууд, дагалдуулан тавьсан эд зүйлс нь баялаг бөгөөд тухайн цаг үед хамаарах бусад булш оршуулгын дурсгалаас эрс ялгарна. Мөн язгууртан дээдсийн эдэлж хэрэглэж байсан зүйлс, оршуулгын зан үйлийн онцгой байдал зэргээс үзэхэд Юань улсын үеийн дээд язгууртнууд байсныг илэрхийлдэг.

Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын нутагт шинэ чулуун зэвсгийн үе ба хүрэл зэвсгийн үеийн шоргоолжин булш, XIII-XIY  зууны үеийн 10 гаруй хүн чулуун дурсгал, Бударын чулуу, Шартын хадны зураг, XIX-XX зууны эхэн үед хамаарах 400 гаруй эд өлгийн зүйлийг агуулсан Монгол язгууртнуудын булш зэрэг чухал үнэт олдворууд бий.