Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын нутагт Их богдын нурууны Цагаан ууланд, сумын төвөөс зүн хойд зүгт 40 километр зайтай оршино. Агуйн үүд нь баруун урд зүг рүү харсан байдалтай, нийтдээ 38 метр урт үргэлжилсэн, нэгнээс нөгөө рүү дамжсан гурван үндсэн тасалгаатай. Үүдний өргөн нь 5.3 м, гол хэсэгтээ 7.9 м, үүдний өндөр гол хэсгээрээ 4.6 м хэмжээтэй. Эхний тасалгаа 12 метр урт, 9 метр өргөн, 10 метр өндөр, хоёр дахь тасалгаа нь 7 х 8 х 9 метр харьцаатай, гурав дахь тасалгаа нь 5 х 4 х 4 метр хэмжээтэй. Эхний тасалгааны адарт гэрийн тоононы чинээ том онгорхой нүхтэй, гурав дахь тасалгааны баруун дээд хэсгээс 2 метр өргөн, 10 метр урт хонгил салаалж гардаг. Цагаан агуй нь шохойн чулуулагийн гаралтай бөгөөд хоёр дахь тасалгааны адарт жоншны болорын том том талст бүхий ургацуудтай. Гэрэл тусгахад маш гоёмсогоор гялтганан харагддаг байна.
Цагаан агуйд одоогоос 750 мянган жилийн өмнө хүмүүс амьдарч байсныг гэрчлэх ул мөрүүд үлдсэн байдаг бөгөөд үүнийг 1987-200 онд хийсэн 6 удаагийн малтлага судалгаагаар нотолсон байна. Мөн энэхүү судалгааны үр дүнд дөрөвдөгч галавын үед Монгол ба Төв Азийн нутаг нь урин дулаан уур амьсгалтай байсныг тогтоожээ. Цагаан агуйн чулуун зэвсгийн олдворуудыг гурван үндсэн үед хуваан үздэг. Тус агуйн он цагийг тогтоох судалгааг ОХУ, АНУ-ын эрдэмтэд хийжээ. Агуйгаас олдсон тэдгээр чулуун зэвсгүүдийг Францын чулуун зэвсгийн сонгодог олдворуудтай харьцуулан судалж “Олдувайн” үед хамаарахыг тогтоосон байна. Олдувайн үе гэдэг нь МЭӨ 800 000 – 700 000 жилийн үеийг хамрах ажээ.
Цагаан агуйд амьдарч байсан хүмүүс чулуугаар багаж зэвсэг үйлдвэрлэхдээ гарын доорх материалыг ашиглаж байсан байна. энэ агуйн амны дээд талд, зүүн хойд зүгт ойролцоогоор 5 метр орчим зайтай газарт улаан хүрэн болон шар өнгийн нарийн ширхэгтэй чулуугаар зэвсэг хийж байсны ор бүхий дарханы газар байрлаж байгаагаар тайлбарлагдах бололцоотой юм. Урьдчилсан байдлаар өгүүлэхэд дээрх чулуунууд нь хас чулууны нэгэн төрөл байж болох талтай. Одоогийн байдлаар Цагаан агуйн чулуун зэвсгийн дурсгалыг гурван үндсэн хэсэгт хуваан авч үзэж байна. Үүнд:
Агуйд хийсэн малтлагын явцад хөрсний III соёлт давхаргад цооног II-аас чулуун зэвсгийн дурсгал бүхий 9-13-р үеүд гарсан. Энэ дэд үеүдийн хамгийн сүүлчийнх болох арван гуравдугаараас гарсан чулуун зэвсгийн дурсгалуудыг бусад чулуун зэвсгийн дурсгалтай харьцуулан үзэхэд нэлээд эртнийх болох нь мэдэгдэнэ. Тэдгээрийг Францын чулуун зэвсгийн сонгодог олдворуудтай харьцуулан үзсэнээр олдувайн үеийн чулуун зэвсэг үйлдвэрлэх арга технологиор хийгдсэн болох нь тогтоогдсон бөгөөд хөрсний бүтэц, түүнд агуулагдаж буй шим нэгдлүүдийн он цагийг тогтоох судалгааг ОХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбар болон АНУ-ын Туссон дахь Аризоны их сургуулийн лабораториудад хийжээ. Эдгээр судалгааны дүнд Цагаан агуйн гуравдугаар давхаргын арван гуравдугаар соёлт үе нь манай тооллын өмнөх 750 мянгаас 800 мянган жилийн тэртээгээс бий болсон байна. Тэгвэл энэ хөрсний эл давхарга бүрэлдэн тогтоход ямар нэгэн хэмжээгээр хүний үйл ажиллагаа оролцсон нь чулуун зэвсгийн дурсгалаараа батлагдаж байгаа юм. Ийнхүү Монгол нутагт болон Төв Азийн урин дулаан уур амьсгалтай өнөөгийн говийн Алтай бүс нутагт анхны хүн Христийн тооллын өмнөх 700 мянган жилийн тэртээгээс амьдарч байсан нь тогтоогдов. Гэхдээ Цагаан агуйд хүн амьдарч эхэлсэн энэхүү он цаг бол тус дурсгалын хувьд хамгийн эртнийх нь хараахан биш байж болох талтай. 1996 онд хээрийн шинжилгээний ажлын үеэр тус агуйг цааш нь малтахад хөрсний соёлт үе давхаргын тоо улам нэмэгдэж байгаа нь сонирхол татахуйц юм. Энэ нь дээрх он цагийг урагш нь ахиулах боломжийг олгож болох талтай юм.
Монгол нутаг бол эртний ухаант хүн төрөлхтний өлгий нутаг биш. Түүхийн шинжлэх ухааны доктор Б.Гүнчинсүрэн: Хуучин чулуун зэвсгийг судалдаг судлаачид “ухаант хүн бол Африк тивд үүсээд, гурван замаар салбарлаж гарчээ. Энэ үйл явц ойролцоогоор 1.8 сая жилийн тэртээгээс эхэлсэн гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн. Тэд Бага Азиар дамжиж одоогийн Израйлийн нутагт буй Левантаас нэг хэсэг нь Европын нутагт хүрч, Гималайн нуруугаар дамжиж Сибирь рүү нэвтэрсэн байна гэж үзсэн. Монгол нутагт хүн амьдарч эхэлсэн хугацаа 750 мянган жил, 800 мянган жил, нэг сая жил гэж үздэг. Сүүлийн хоёр он цаг харьцуулсан судалгаагаар тогтоогдсон. 750 мянган жил нь лабораторийн судалгаагаар Цагаан агуйн олдвороор тогтоогдсон.
Хэнтий аймгийн Норовлин сумын Салхитын алтны уурхайг 2006 онд ухах үеэр гарсан яс нь хүний толгойн хөмсөгтэй духны хэсэг бөгөөд 34950 – 33900 жилийн тэртээд холбогдох эртний ухаант хүний яс юм. Монголд ойролцоогоор сая жилийн өмнө Алтайн нуруугаар дамжиж орж ирсэн зам. Алтайн нурууны хойд биеэр орж ирсэн нэг зам, Алтайн нурууны урд биеэр орж ирсэн зам бий. Энэ хоёр зам Гималайн нуруунаас салаад хоёр замаар орж ирсэн ул мөр юм. Анх ОХУ-ын Уулын Алтайн Денисовын агуйгаас олдсон эртний хүний генитэй ижил ген бүхий хүний ясны хэсэг Төвдийн өндөрлөгөөс олдсон.
Африкт бол 3,4 голомт байсан. Зарим нь урагш салаад Австралиар дамжин Хятадын урд хэсэгт орж ирсэн. Тэдний ген Денисовын агуй болон Монголоос олдсон гениэс өөр байдаг. Салхитын уурхайн ясыг Денисовын агуйн ястай харьцуулахад генийн хувьд 32% давхацсан. Мөн неандерталийн хэлхээ нь 50-80 мянган жилийн тэртээд холбогдох Хорватын Виндийн агуй, Сибирийн Чагырын агуйн хүнтэй илүү ойртож байгаа бол 120000 жилийн тэртээд холбогдох Денисовын агуйн Алтайн хэмээн нэрлэгдсэн неандерталтай бага холбоотой болох нь тогтоогдсон. БНХАУ-ын Тяньюаны хүнээс илүүтэйгээр Евроазийн баруун хэсгийн эртний ухаант хүнтэй ижилсэж буйг тогтоосон. Зүүн Азийн эртний ухаант хүн нь Денисовын хэмээн нэрлэгдсэн хүнтэй хавьталд орж өнөөгийн тус бүс нутагт тодорхой хэмжээнд тархсаныг батлаад байна.
Цагаан агуйн малтлага зөвхөн агуйн тал хэсэгт л хийгдсэн. Азийн тэмээн хяруулын өндөгний чулуужсан яс олсон. Тухайн үеийн хүмүүс өндөгийг нь идээд хальсыг нь шингэн зүйл хийх сав болгон ашиглаж байсан гэж үзсэн. Мөн өндөгний хальсаар нь гоёл чимэглэлийн зүйлс хийдэг байсан нь тогтоогдсон.
Эмхэтгэсэн Ч.Буянбадрах